Toxoplasma gondii, gezegendeki tartışmasız en ilginç parazittir. Yaygın olarak kedilerin bağırsaklarına yerleşen parazitin yumurtaları fareler ve kedi tarafından yenilen hayvanlarda bulunur. Toksoplazma beyin (özellikle nöronlar ve glial hücreler) de dahil olmak üzere ara konakların (fare) vücutlarında kistler oluşturur. Oxford bilim insanları parazitin farelerin beynindeki nörokimyasal yolları ele geçirerek, bu yolları kurnazca değiştirdiğini keşfettiler. Yapılan deneylerde sağlıklı farelerin, kedi idrarı ile ıslatılmış alanlardan kaçındığını, toksoplasma ile enfekte farelerin ise kedi idrarı ile ıslatılmış bölgeleri tekrar tekrar dolaştığını gösterdiler.

Parazit, fare davranışlarını kendi yararı için manipüle eder ve onları kedilerden korkmayan farelere dönüştürür. Bu davranışsal değişiklikler, farenin bir kedi tarafından yenmesi olasılığını arttırır ve böylece Toksoplazma’nın yaşam döngüsünü tamamlamasına olanak tanır. Ev sahibi davranışların parazit tarafından evrimsel olarak yönlendirildiği bir örnektir.

Az pişmiş et veya yıkanmamış sebzeler ile alınan bu parazitler, ABD nüfusunun %15-30’unu etkilemektedir. Fransa ve Brezilya’da nüfusun %80 kadarı enfeksiyona sahiptir. Hamilelik sırasında yakalanıldığında çok tehlikelidir (Gebe kadınlarda konjenital bozukluklara ve fetüsün ölümüne neden olabilir.)

Parazit, fare davranışını değiştirebiliyorsa, insanlar üzerinde herhangi bir etkisi var mıdır?

Davranışlarımız beyindeki çok sayıda farklı biyokimyasal tepkimeler ve bunların karmaşık kombinasyonları ile gerçekleşir. Bu biyokimyasal tepkimeleri etkileyen faktörler, davranışlarımızı da etkilemektedir. Beynimizdeki bu biyokimyasal iletimler nörotransmitterler denen kimyasal maddeler aracılığıyla olur. Bunlar dopamin, serotonin glutamat gibi moleküllerdir.

Nörolojik hastalıklarla ilgili olarak Alzheimer, Parkinson hastalığı, şizofreni, epilepsi ve multipl skleroz hakkında veriler bulunmaktadır. İnsan popülasyonundaki yüksek prevalansı nedeniyle, Toxoplasma gondii enfeksiyonunun beyindeki etkilerini daha iyi anlamak önemlidir. Toxoplasma gondii enfeksiyonunun şizofreni ile ilişkili risk faktörlerinin, bireyin genleri ve diğer çevresel faktörlerle ilişkili risk faktörlerinden daha fazla olduğu bulunmuştur. Farelerde yapılan ve 2011 tarihli PLOS ONE dergisinde yayınlanan bir çalışmada, paraziteminin (kanda parazit bulunması) enfekte beyin hücrelerinde dopamin nörotransmitterinin yüksek seviyelerde salgılanmasına neden olduğu gösterilmiştir.

Çalışmaya göre, dopamin düzeyindeki artışlar, dopamin düzensizliklerine bağlı olan bipolar hastalık gibi belirli duygudurum bozukluklarında da rol oynayabilir. İnsanlar üzerinde yapılan diğer araştırmalar Toksoplazma’nın dürtüsellik, saldırganlığa yatkınlık ve hatta intiharla bağlantısı olabileceğini düşündürmektedir. Türkiyede yapılan bir çalışmada trafik kazalarında da Toksoplazma’nın bir risk olup olamayacağı değerlendirilmiştir.

Latent yani tipik semptom göstermeyen enfeksiyon sadece serolojik kan testleriyle saptanabilir. Bu tür bir latent toksoplazmoz, nöral veya kas dokularında yer alabilir ve kaslarda uzun reaksiyon sürelerine neden olabilir. Uzatılmış reaksiyon süreleri, trafik kazalarının önemli bir nedeni olabilecek reflekslerin yavaşlamasına da neden olur. Çalışmanın sonuçlarına göre yüksek seroprevalansı olan latent toksoplazmoz nedeniyle trafik kazalarının artması riski olduğu saptanmıştır. Bununla birlikte, birebir ilişki gösterilmemiştir. Dolayısıyla, Toksoplazma enfeksiyonu şizofreniye veya yalnızca herhangi bir davranışa neden olmaz. Diğer taraftan, Toksoplazma enfeksiyonu, konağın birçok moleküler, hücresel ve organizma sistemine müdahale etmektedir.

Dopamine ek olarak, serotonin ve glutamat gibi nörotransmitterlerin, Toxoplasma gondii ile ilgili davranış değişikliklerinde dikkate alınması gerekir. Toksoplazma enfeksiyonu beyinde nöronlar arasında uyarıcı sinyaller ileten birincil ve en önemli nörotransmitter olan glutamatta önemli bir artışa yol açar. Glutamat birikimi travmatik beyin hasarı, multipl skleroz, epilepsi ve ALS gibi nörodejeneratif hastalıklarda da görülen patolojik bir bozukluktur. Normalde beyinde bulunan astrosit dediğimiz hücreler glutamat artışını kontrol ederler. Ancak Toksoplazma enfeksiyonu sırasında astrositler şişer ve hücre dışı glutamat konsantrasyonlarını düzenleyemez.

Günümüzde Toksoplazma enfeksiyonunun, insanlarda ve hayvanlarda çeşitli nöropsikiyatrik hastalıklar ve davranış değişiklikleri ile ilişkili olduğu bilinmektedir, ancak henüz nasıl olduğu ve mekanizmaların ne olduğu anlaşılmamıştır. Bununla birlikte, mekanizmaların hümoral, immün, nörotransmitter, epigenetik, genetik ve yapısal etkileri içeren karmaşık olduğunu gösteren veriler artmaktadır.

 

Kaynaklar ve ileri okuma:

  1. https://www.livescience.com/56529-strange-facts-about-toxoplasma-gondii-parasite.html
  2. https://www.sciencedaily.com/releases/2016/06/160609150841.htm
  3. https://www.livescience.com/7019-mind-control-parasites.html
  4. https://www.dovepress.com/toxoplasma-gondii-infection-and-neuropsychiatric-disease-current-insig-peer-reviewed-fulltext-article-RIP
0 0 vote
Article Rating
Subscribe
Bildir
guest
0 Yorum
Inline Feedbacks
View all comments