Bu yazıda küçük yaştaki çocukların duygularını ve davranışlarını kontrol edebilmeleri için neler yapılması gerektiği konu edilmiştir. İnsanların kendilerini kontrol edebilme yeteneği literatürde, öz denetim, öz düzenleme, öz kontrol gibi terimlerle ifade edilmektedir. Yazı kapsamında bazı yerlerde bu terimler kullanılmıştır.

İnsan ömrünün ilk 5 yılı, beyin gelişimi açısından önemli bir dönemdir. Bu dönemde bile beynin bazı kısımları diğerlerine oranla daha geç olgunlaşır. Henüz sırlarının tamamını çözemediğimiz muazzam bir yapı olan beynin, yönetim ve karar merkezi olarak bilinen bölümü prefrontal kortextir. Bu bölüm, çocukların duygularını ve dürtülerini kontrol etmelerinin niçin zor olduğunu da açıklar.

Çocukların kendilerini kontrol edebilme becerileri, açık şekilde ifade ederek öğretme, onları destekleme ve kontrol becerilerini artırmaya yönelik pratik yapma ile geliştirilebilir. Çocukların öz denetim becerilerini geliştirmesi, ebeveynler ve eğitimciler için çok önemlidir. Boylamsal birkaç çalışma göstermiştir ki; öz denetim becerisi yüksek çocuklar, ileri okul dönemlerinde (özellikle öz denetim açısından en zor dönem olan ergenlik döneminde) daha başarılı deneyimler elde edinmişler ve riskli davranışlardan daha çok kaçınmıştırlar.

Öz Denetim İçin Neler yapılabilir?
Çoğu çocuk, 3-7 yaşları arasında, davranışlarını ve duygularını kontrol etme yeteneği üzerinde gerekli olgunluğa ve kazanımlara ulaşırlar. Ebeveynler, okul öncesi öğrencilerin kendilerini kontrol etmesini, bilişsel koçlar olarak hizmet ederek beyin gelişimlerini sağlamak; çocukların iyi dinleyiciler olduğunu evlerinde belirtmek; dikkatlerini odaklamalarını sağlamak; kendilerini kontrol etmeyi amaçlayan akranlarıyla paylaşımda olmalarını sağlamak gibi yollarla yardım edebilirler. Aşağıda çocukların kendilerini kontrol etmesini sağlayacak 6 yol mevcuttur.

1) Açık ve net bir biçimde sorun olan davranışla ilgili sık sık konuşun!
“Okuma vakti, sessizlik vaktidir”, “En sevdiğin oyuncağını paylaş”, “Şimdi dinleme ve kurallara uyma vakti”, “Yardımsever olmak seni ve diğerlerini mutlu eder” gibi ifadeler örnek oluşturabilir.
Çocuklara kuralları ve beklentilerinizi açık bir biçimde ifade edin. Kurallara uyulması gerektiği zaman, çocuklara sık sık hatırlatın.

2) Rutinler oluşturun!
Küçük çocuklar saati söylemeyi bilemeyebilir, fakat düzenli bir takvimin ritmine uyum sağlar. Sınıf ortamında yapılacak etkinlikler rutin şekilde planlandığında, en aktif öğrenci bile buna uyum sağlayacaktır.

3) Gün boyunca mutlu bir biçimde hareket edecekleri zamanlar oluşturun!
Küçük çocukların sınırlı sürede odaklanabileceklerini kabul etmek gereklidir. Onların özgür bir biçimde hareket edebilecekleri öğrenme aktiviteleri oluşturulabilir.

4) Dikkati dikkate çağırın!
Öğrenme etkinliklerinde dikkati odaklama yeteneği, gelecek okul başarısı için önemli bir kontrol becerisidir. Yeni doğanlar, çevrelerinde en çok dikkat çeken uyaranlara çekilir. Normal gelişim sürecinde, bebekler dikkatlerini ebeveynler ve diğer bakıcılar tarafından vurgulanan spesifik uyaranlara odaklamaya başlar. Yeni yürümeye başlayan ve okul öncesi dönem çocukları, bloklarla bir şeyler inşa etmek, sanat yapmak ve ya favori oyunlarına katılmak gibi zevkle yaptıkları aktiviteler için sonsuz bir ilgiye sahiptir. Bu noktada karşılaşılacak zorluk, öğrenme etkinliklerini aynı düzeyde ilgi uyandırabilecek şekilde tasarlamaktır. Bu durumda, duygulu ve coşkulu okuma etkinlikleri düzenlenebilir, eğlenceli ve uygulamalı ders etkinlikleri geliştirilebilir ve çocukların ilgisini çekmek ve sürdürmek için bireysel ilgi ve destek sağlanabilir.

5) Farklı oyunlar oluşturun!
Bilgisayar oyunları ve konsantrasyon sağlayan kart oyunları, çocukların kısa süreli belleğini çalıştırmasına katkı sağlayabilir. Bunun yanında sandalye kapmaca gibi (müzik çalarken sandalyelerin etrafında çocukların dans etmesini ve müzik durduğunda bir sandalyeye oturmaları) oyunlar, çocukların öz denetim becerilerini geliştirmesine yardımcı olur. Çok çeşitli oyun ve etkinlikler, çocukların bedenlerini, seslerini ve düşüncelerini kontrol edebilmelerine yönelik fırsat sağlar.

6) Olumlu sosyal davranışları cesaretlendirin!


Öz denetim kazanmanın diğer bir yolu ise, başkalarının duygularını ve refahını hesaba katmayı öğrenmektir. Bu şekilde davranan çocuklar, akranlarıyla daha olumlu iletişim kurabilirler. Olumlu sosyal davranışlar, başkalarına yardım etmeyi amaçlayan gönüllü iletişim kurma olarak adlandırılabilir. Özünde önemli bir özellik olan sosyal yeterlilik, akademik ve sosyal-duygusal becerilerle de ilişkilidir.

Ebeveynler ve okul öncesi öğretmenleri, çocukların olumlu sosyal davranışları sağlamasına yönelik başkalarına yardım etmelerini ve paylaşmalarını açık bir biçimde vurgulamalı; onlara doğru örnek olmalı ve her çocuğa bireysel olumlu ilgi vererek desteklendirebilirler.

Elbette, hepimizin olduğu gibi, çocukların da iyi ve kötü günleri vardır. Çocukların üzgün ve kızgın oldukları zamanlarda ebeveynler şefkatli ve ilgili davranmaları, çocukların duygularını kontrol edebilmelerini fark etmelerine yardımcı olacaktır. Ayrıca ebeveynler, çocukların öfke ve kızgınlığının birini incitmeden nasıl üstesinden gelebileceğini aktarmaları gerekmektedir.

Kısaca özetlemek gerekirse, çocukların kendilerini kontrol edebilmeleri için öğretmenlerin ve ebeveynlerin rehberliğine ihtiyaçları vardır. Yukarıda belirtilen altı madde bu konuda fikir verecektir.

Kaynaklar ve İleri Okuma:
1. Simple Ways to Help Young Kids Develop Self Control, Donna Wilson – Marcus Conyers
2. Donna Wilson & Marcus Conyers, Flourishing in the First Five Years: Connecting Implications From Mind, Brain, and Education Research to the Development of Young Children.

Kimler Neler Demiş?

avatar
  Subscribe  
Bildir